Najwyższa pora, abym opowiedziała Wam o madryckich muzeach, które zwiedzałam jakiś czas temu na zaproszenie Ambasady Hiszpanii. Zaczniemy od Galerii Kolekcji Królewskich i Muzeum Thyssen-Bornemisza, bo to właśnie te dwa muzea obejmował program wyjazdu prasowego, w którym brałam udział. Potem bardzo chciałabym Was zabrać także do Prado, ale to jest już raczej plan na kolejny rok.
Póki co zapraszam Was na krótką przechadzkę po najmłodszym i wciąż dość mało znanym madryckim muzeum. Chodzi o Galerię Kolekcji Królewskich. Została ona otwarta zaledwie trzy lata temu, w 2023 roku. Pomysł stworzenia takiego muzeum sięga jednak lat 30. XX wieku. Wtedy na drodze do jego budowy stanął wybuch wojny domowej, a potem dyktatura Francisco Franco. Wrócono do niego dopiero pod koniec lat 90., ale wówczas pojawiły się kolejne przeszkody, w tym niespodziewane odkrycia archeologiczne, które opóźniły budowę o kolejne kilka lat. Nie ma jednak tego złego – dzięki temu muzeum zyskało jeszcze jedną atrakcję, czyli ruiny z czasów, gdy Madrytem władali jeszcze Arabowie. Można je dziś oglądać na najniższym piętrze, tuż przed wejściem na zasadniczą ekspozycję.

To nie dla tych ruin w pierwszej kolejności idzie się jednak do tego muzeum. Co można więc tam zobaczyć? I dlaczego Hiszpanom tak bardzo zależało na jego budowie, skoro w Madrycie jest już tak wiele wspaniałych gmachów muzealnych, zaczynając od Prado?
O tym wszystkim opowiem w dalszej części tego odcinka. Nie będzie on jednak się koncentrować wyłącznie na historii tego muzeum. Wręcz przeciwnie – o niej opowiem poniekąd przy okazji. Eksponatem, na który chciałam natomiast zwrócić szczególną uwagę, będzie pewien osobliwy obraz. Dokładniej Biały koń Diego Velázqueza. Osiodłany, wspięty na dwóch nogach, ale bez jeźdźca. Przynajmniej od 1957 roku. Jeśli zerkniemy bowiem na archiwalne fotografie tego obrazu, okaże się, że wcześniej dosiadał go rycerz. Był to święty Jakub walczący z Maurem. W latach 50. XX wieku konserwatorzy uznali go jednak za wtórną ingerencję i przywrócili obraz do stanu, w jakim najprawdopodobniej zostawił go Velázquez, czyli bez jeźdźca.

Diego Velazquez, Biały koń, 1634-38
Gdyby dziś miała miejsce podobna sytuacja, pisałyby o niej wszystkie portale. Zasypałyby nas zdjęciami sprzed i po konserwacji, pytając w ankietach o to, czy wolimy wersję ze świętym Jakubem i Maurem, czy bez. W 1957 roku wydarzenie to przeszło jednak bez większego echa. Postanowiłam więc o nim przypomnieć i przy okazji opowiedzieć pokrótce o tym, jak wyglądała praca malarza nadwornego, bo obraz ten powstał w czasie, gdy Velázquez mieszkał już w Alkazarze i pracował wyłącznie na zlecenie króla.
Umówmy się więc, że przespacerujemy się wspólnie po poziomie -1 Galerii Kolekcji Królewskich. Jest on w całości poświęcony monarchom z dynastii Habsburgów. Będziemy powoli kierować się w stronę Białego konia Velázqueza, a w międzyczasie opowiem o pomyśle na to muzeum i o tym, z czego właściwie składa się ta kolekcja.
***
Pierwsze, co rzuca się w oczy po wejściu na ekspozycję, to to, że obrazy nie są raczej jej główną osią. Pojawiają się raz na jakiś czas, ale nie częściej niż tapiserie, zbroje czy wyroby złotnicze. Nie powinno nas to jednak dziwić. Królewska kolekcja malarstwa jest przecież prezentowana w Museo del Prado. Galeria Kolekcji Królewskich ma natomiast nieco inny cel. Ma pokazywać królewskie zbiory w szerszym kontekście, demonstrować ich różnorodność i opowiadać przez ich pryzmat o dziejach hiszpańskiej monarchii.

Nie każdemu przypadnie pewnie do gustu ta decyzja. Gdy z ciekawości zajrzałam na opinie o Galerii Kolekcji Królewskich w Google Maps, znalazłam taki komentarz:

Autor tej opinii zapewne zdziwiłby się, słysząc, że owe „stare dywany” (czyli tapiserie) miały w epoce nowożytnej nieporównanie większą wartość niż obrazy największych mistrzów malarstwa tego czasu. To nie przypadek, że gdy Zygmunt August chciał zademonstrować potęgę dworu Jagiellonów, sprowadził na Wawel właśnie arrasy. Były to jedne z najcenniejszych przedmiotów, jakie można było wówczas posiadać. Myślę, że nie przesadzę, jeśli powiem, że za taki „dywan” można było kupić wieś albo nawet kilka wsi.
Wynikało to przede wszystkim z tego, że wykonanie tapiserii było nieporównanie droższe niż namalowanie obrazu. Wzór gobelinu trzeba przecież najpierw zaprojektować, a potem utkać, i było to niesamowicie pracochłonne. Dodatkowo tapiserie były często dekorowane złotymi i srebrnymi nićmi, co jeszcze bardziej zwiększało ich wartość. Przewyższały też obrazy w jeszcze jednym aspekcie – łatwo było je zwinąć i przenieść w inne miejsce. Tymczasem dawne europejskie dwory bardzo dużo się przemieszczały między różnymi zamkami i pałacami. Tapiserie mogły więc podróżować razem z nimi i dodawać splendoru królewskim komnatom niezależnie od tego, gdzie dwór aktualnie przebywał. W ostateczności można je było rozwiesić nawet we wnętrzu namiotu albo ogrodowego pawilonu.
Warto o tym pamiętać, mijając rzędy tapiserii w Galerii Kolekcji Królewskich. Nawet jeśli dziś nieszczególnie nam imponują, a miejscami wręcz nudzą, dawniej były postrzegane zupełnie inaczej. Poza tym je także projektowali słynni artyści. Rafael, Bosch, Rubens – wszyscy oni malowali kartony, na podstawie których były tkane tapiserie, o czym przekonacie się, spacerując dalej po tej galerii.
To, że współcześni historycy sztuki koncentrują się przede wszystkim na malarstwie i rzeźbie, nie znaczy więc, że dawniej także były to nadrzędne dziedziny sztuki. Ekspozycja w Galerii Kolekcji Królewskich świetnie to demonstruje, oddając sprawiedliwość sztuce złotniczej, tkactwu, ceramice i innym dziedzinom rzemiosła artystycznego, bez których nie mógł się dawniej obyć żaden monarszy dwór.
***
Obrazów zaczyna przybywać dopiero gdy zbliżymy się do sekcji poświęconej panowaniu Filipa IV, który był zapalonym miłośnikiem i kolekcjonerem malarstwa. Natykamy się tu na Salome z głową Jana Chrzciciela Caravaggia, Adorację imienia Jezus El Greca czy właśnie Białego konia Velázqueza.

Biały koń jest spośród nich największy, więc nie sposób go przeoczyć. Mierzy 325 × 263 cm, zatem jest to koń naturalnej wielkości. Tylko dlaczego nikt go nie dosiada, skoro ubrano go w uprząż i siodło?
Pod uwagę brane są dwie opcje – obraz jest niedokończony lub celowo pozostawiony właśnie na tym etapie, aby mógł być wzorem dla kolejnych portretów konnych.
Skłaniam się raczej ku tej drugiej hipotezie, choć przyznaję, że jak na pomoc warsztatową jest to wyjątkowo duży obraz. Pozostał jednak w pracowni Velázqueza aż do jego śmierci w 1660 roku, o czym świadczą sporządzone wtedy inwentarze. Musiał istnieć więc jakiś powód, dla którego malarz przechowywał go tam przez ponad 20 lat i nie podjął w tym czasie próby jego dokończenia. Najbardziej logicznym uzasadnieniem wydaje się właśnie to, że był to swego rodzaju model.
W twórczości Velázqueza nietrudno o obrazy, które wydają się potwierdzać tę teorię. Najbardziej jaskrawym przykładem jest bez wątpienia portret księcia Olivaresa, który można oglądać w Prado. Koń jest tam ustawiony praktycznie tak samo jak na tym obrazie. Różni się jedynie umaszczeniem, bo koń, którego dosiada książę Olivares, jest gniady.

Diego Velazquez, Portret księcia Olivaresa, Museo del Prado, ok. 1636
Malarze bardzo często usprawniali sobie w ten sposób pracę, zwłaszcza gdy prowadzili duże pracownie i zatrudniali pokaźne grono pomocników. Praca malarza dworskiego była jednak jeszcze bardziej specyficzna, bo oprócz tego, że miał za zadanie malować króla, jego rodzinę, gości i członków dworu, sam także był dworzaninem, z czym również wiązały się pewne obowiązki. W przypadku Velázqueza przybywało ich wraz z umacnianiem się jego pozycji na dworze. Najpierw pełnił służbę przy królu, potem awansował na nadzorcę robót królewskich, a w 1649 roku ruszył w podróż do Włoch, aby w imieniu króla zakupić nowe rzeźby i obrazy do królewskiej kolekcji. Po powrocie spotkał go jeszcze większy zaszczyt – król powierzył mu organizację podróży dworu, w tym także całą związaną z tym logistykę i dekorowanie królewskich kwater, być może z pomocą tapiserii, o których przed chwilą Wam opowiadałam.
Wszystkie te zadania siłą rzeczy odciągały go od malowania. Odkąd zaczął pracę na królewskim dworze, paradoksalnie tworzył znacznie mniej niż wcześniej, choć w teorii miał ku temu lepsze warunki. Sprawa jeszcze bardziej skomplikowała się, gdy zamarzył o szlachectwie i tytule Rycerza Zakonu Świętego Jakuba. Doszło wtedy do kuriozalnej sytuacji. Musiał udowodnić, że nigdy nie zarabiał na życie pędzlem, że malował portrety króla i jego rodziny wyłącznie dla przyjemności. Absurd? Owszem. Tak postrzegano jednak wówczas malarstwo. Jak zwykłe rzemiosło. Malarz nie był w niczym lepszy od złotnika, a nawet szewca czy krawca, bo podobnie jak oni zarabiał na życie własnymi rękoma. Szlachcicom nie wypadało jednak tego robić. Dlatego, aby zostać rycerzem świętego Jakuba, Velázquez musiał niejako wyprzeć się swojej profesji i udowodnić, że w istocie wcale nie jest malarzem. Uwierzycie, że niemal mu się to udało? Znalazł ponad 140 świadków, którzy zeznawali na jego korzyść. Komisja odrzuciła wniosek wyłącznie dlatego, że miała wątpliwości co do pochodzenia jego przodków. Ostatecznie tytuł przyznał mu król Filip IV za pozwoleniem papieża Aleksandra VII. Velázquez nie nacieszył się nim jednak zbyt długo, bo zaledwie rok później zmarł. Ostatnim dziełem jego życia była oprawa zaręczyn infantki Marii Teresy z królem Francji Ludwikiem XIV.
Nie myślimy o Velázquezie w taki sposób, gdy podziwiamy jego obrazy w Prado. Dziś traktujemy go jak geniusza, który o stulecia wyprzedził dokonania impresjonistów, bo podobnie jak oni malował przy użyciu szybkich, zamaszystych pociągnięć pędzla. „Malarz nad malarzami” – tak powiedział o nim Édouard Manet.
Po śmierci Velázqueza Biały koń stał się częścią królewskiej kolekcji i zdaje się, że nie wiedziano za bardzo, co z nim zrobić, tym bardziej że nie był to mały obrazek, tylko ogromne płótno. W końcu znalazł się więc śmiałek, który domalował na końskim grzbiecie postać świętego Jakuba. Opisy i archiwalne fotografie sugerują, że efekt nie był szczególnie udany, ale przynajmniej obraz zyskał jakąś praktyczną funkcję – mógł być dzięki temu wykorzystywany jako obraz religijny. Konsekwencją było to, że w kolejnych stuleciach zapomniano, że oryginalnie było to dzieło słynnego Diego Velázqueza. Dopiero w latach 50. XX wieku badacze zaczęli dopatrywać się w nim jego ręki. O sprawie ostatecznie przesądziła konserwacja, podczas której zdjęto wszystkie późniejsze przemalowania.
Co ciekawe, madrycka publiczność nie mogła na co dzień oglądać tego obrazu aż do 2023 roku, gdy został zaprezentowany w Galerii Kolekcji Królewskich. W Prado nie było dla niego miejsca. Wisiał więc w jednej z sypialni w Pałacu Królewskim. Nie była ona jednak udostępniana zwiedzającym. Nie wiadomo mi też nic o tym, aby ktoś z niej korzystał, bo Pałac Królewski od dawna nie jest już siedzibą rodziny królewskiej.
Jeśli ktoś zastanawiał się więc nad tym, czy w Madrycie potrzebne było jeszcze jedno muzeum, właśnie zyskał dowód na to, że tak. Kolekcja, którą przez wieki gromadzili hiszpańscy monarchowie, była po prostu zbyt liczna, aby wyeksponować ją w którymś z istniejących muzeów. Zwyczajnie zasługiwała też na to, aby wykreować wokół niej osobną narrację.
Bardzo się cieszę, że trafiłam tam już pierwszego dnia mojego pobytu w Madrycie, bo zyskałam dzięki temu szerszy kontekst do dalszego zwiedzania miasta, nawet jeśli nie od razu zapamiętałam imiona i przydomki poszczególnych królów. Nabrałam też jeszcze większej ochoty na wizytę w Toledo i Escorialu, bo wiele eksponatów pochodziło właśnie stamtąd. Z góry uprzedzam więc, że wizyta w Galerii Kolekcji Królewskich może mieć takie nieoczekiwane skutki uboczne.
W kolejnym odcinku będziemy kontynuować wędrówkę po madryckich muzeach. Spotykamy się w Muzeum Thyssen-Bornemisza, gdzie opowiem Wam o jednym z największych skarbów tej kolekcji, czyli Portrecie Giovanny Tornabuoni Domenica Ghirlandaia.
Wybrane źródła:
- Informacje na temat obrazu na stronie Galerii Kolekcji Królewskich
- Lawrence Gowing, „Obsessed by ambition, saved by art” oraz inne streszczenia i artykuły na temat książki „Velazquez. Painter and Courtier” Jonathana Browna. Do tekstu źródłowego niestety nie miałam dostępu
Muzyka wykorzystana do udźwiękowienia odcinka pochodzi z banku Epidemic Sounds
Zrealizowano we współpracy z Ambasadą Hiszpanii w Polsce

